Hoog cholesterol

Cholesterol is een bouwstof voor cellen en hormonen. Cholesterol is nodig. Zonder cholesterol kunnen mensen niet leven. Een hoog cholesterolgehalte vergroot de kans op hart- en vaatziekten. In het ideale geval maakt het lichaam precies genoeg cholesterol aan, maar dat gebeurt niet altijd.

Het meeste cholesterol maakt de lever zelf aan. Hierbij spelen vetten een rol. Ook via voeding komt cholesterol het lichaam binnen.

Risicofactoren

Een te hoog cholesterolgehalte verhoogt het risico op hart- en vaatziekten. Andere risicofactoren zijn bijvoorbeeld roken, hoge bloeddruk, diabetes of overgewicht. Ook erfelijkheid speelt een rol. Elk van deze risicofactoren vergroot de kans op een te hoog cholesterolgehalte.

Verschillende vormen

Cholesterol is een vetachtige stof die niet oplost in water of bloed. Eiwit lost wel op. Om cholesterol te transporteren, is cholesterol daarom verpakt in een soort eiwitbolletjes: de lipoproteïnen.

Er zijn 3 soorten lipoproteïnen:

  • Hoge Dichtheid Lipoproteïnen (HDL)
  • Lage Dichtheid Lipoproteïne (LDL)
  • Zeer Lage Dichtheid Lipoprotëinen (VLDL)

LDL wordt het ‘slechte’ cholesterol genoemd. Veel cholesterol in de LDL-deeltjes is namelijk de oorzaak van het risico op hart- en vaatziekten. LDL vervoert cholesterol naar de cellen en spieren. Onderweg nestelt LDL zich gemakkelijk in de wanden van slagaders waardoor de slagaders kunnen vernauwen en dichtslibben. Dit proces heet slagaderverkalking. Hoe meer de slagaders vernauwd zijn, hoe groter het risico op een hart- of vaatziekte.

HDL wordt het 'goede cholesterol' genoemd. HDL transporteert het teveel aan cholesterol in LDL naar de lever. Via de lever komt het cholesterol in de darmen en verlaat het het lichaam via de ontlasting.

VLDL transporteert vetten (triglyceriden) van de lever naar de weefsels. VLDL zet onderweg vetten af en gaat over in een LDL-deeltje.

Oorzaken

Een hoog cholesterolgehalte heeft verschillende oorzaken:

  • eten van veel verzadigd vet
  • overgewicht
  • diabetes
  • een traagwerkende schildklier
  • bepaalde medicijnen
  • erfelijke aanleg

Cholesterolgehalte

Het cholesterolgehalte wordt gemeten door bloedonderzoek. Van nature schommelt het cholesterolgehalte. Een hoge waarde kan een uitschieter zijn. Er zijn meerdere metingen nodig om een betrouwbaar beeld te krijgen van het cholesterolgehalte.

In het algemeen wordt bij het totaal cholesterolgehalte de volgende indeling aangehouden:

Totaal cholesterolgehalte Het cholesterolgehalte is:
lager dan 5,0 mmol/l normaal
5,0 - 6,4 mmol/l licht  verhoogd
6,5 - 7,9 mmol/l verhoogd
hoger dan 8,0 mmol/l sterk verhoogd

De waarde van het totale cholesterolgehalte is echter niet voldoende om met zekerheid vast te stellen of iemand een verhoogd cholesterolgehalte heeft. De arts bekijkt ook een aantal onderliggende waarden:

  • LDL-cholesterolgehalte
  • HDL-cholesterolgehalte
  • Triglyceridengehalte

Een hoog HDL-cholesterolgehalte is gunstig. Een hoog LDL-cholesterolgehalte of een hoog triglyceridengehalte is ongunstig.

Cholesterolratio en schatting van het risico

Voor het maken van een goede inschatting van het risico op hart- en vaatziekten, bepaalt de arts de cholesterolratio. De cholesterolratio is het totale cholesterolgehalte gedeeld door het HDL-gehalte. Een hoog HDL-gehalte geeft een lage cholesterolratio. De cholesterolratio is een betere voorspeller voor hart- en vaatziekten dan de totale cholesterolwaarde.

Cholesterol verlagen

Een lager cholesterolgehalte vermindert de kans op hart- en vaatziekten. Medicijnen zijn niet altijd nodig. Een gezonde leefstijl is de eerste stap.

Een gezonde leefstijl houdt in:

  • gezonde voeding
  • voldoende bewegen
  • niet roken

Probeer overgewicht te voorkomen door gezond te eten en genoeg te bewegen. Vooral buikvet verhoogt het cholesterolgehalte.

Gezonde voeding

Gezonde voeding draagt bij aan een goede vetstofwisseling. Voeding kan het cholesterolgehalte verlagen met ongeveer 10%.

Probeer:

  • minder verzadigd vet te eten en verzadigd vet te vervangen door onverzadigd vet
  • 2 ons groente en 2 stuks fruit per dag te nemen
  • veel vezelrijke (volkoren) producten te eten
  • 2 keer per week vis op het menu te zetten, waarvan tenminste 1 keer vette vis

Matig gebruik van alcohol (maximaal 2 glazen per dag voor mannen en 1 glas voor vrouwen) is gunstig voor het HDL. Bij meer glazen alcohol is het positieve effect verdwenen en kan alcohol zelfs een nadelige invloed hebben op het hart en de bloedvaten.

Bewegen

Voldoende bewegen (minimaal een half uur per dag matig intensief) verlaagt het triglyceridengehalte en verhoogt het gunstige HDL-cholesterolgehalte in het bloed.

Niet roken

Roken verlaagt het HDL. Na het stoppen met roken herstelt het HDL zich weer.

Medicijnen

Of de arts medicijnen voorschrijft bij een hoog cholesterol, hangt af van het risico op het krijgen van hart- en vaatziekten. Bij meerdere risicofactoren schrijft de arts vaker medicijnen voor.

Plantensterolen

Producten met plantensterolen kunnen het cholesterolgehalte in het bloed verlagen. Plantensterolen of- stanolen zijn vetachtige stoffen in planten met ongeveer dezelfde chemische structuur als cholesterol. Ze komen voor in plantaardige oliën, noten en granen.

Plantensterolen verlagen de opname van cholesterol vanuit de darmen. Vermoedelijk komt dit doordat ze sterk lijken op cholesterol. Ze gaan in feite de concurrentie aan met cholesterol. Plantensterolen worden nauwelijks opgenomen door de darmwand, cholesteroldeeltjes wel. Plantensterolen vormen een soort barrière voor de opname van cholesterol uit de darmen. Het gevolg is dat er minder cholesterol in het bloed terechtkomt en meer cholesterol wordt uitgescheiden via de ontlasting. Zo daalt het cholesterolgehalte in het bloed.

Effect

Plantensterolen kunnen het LDL-cholesterolgehalte na 2 tot 3 weken verlagen met 7 tot 10%. Hiervoor moet u 1,5 tot 2,4 gram plantensterolen per dag binnenkrijgen. Op de verpakking van producten met plantensterolen staat aangegeven hoeveel porties nodig zijn om dit effect te bereiken. Meer dan 3 gram plantensterolen per dag wordt overigens niet aanbevolen. Het cholesterolgehalte daalt er niet verder door.

Langetermijnonderzoek naar het effect van plantensterolen op hart- en vaatziekten ontbreekt. Naar verwachting vermindert de kans op hart- en vaatziekten met 20 tot 25% door de daling van het cholesterolgehalte.

Producten met plantensterolen

Voorbeelden van producten met plantensterolen zijn Becel pro.activ en cholesterolverlagende margarine van Albert Heijn.

Producten met plantensterolen zijn bedoeld voor mensen met een (licht) verhoogd cholesterolgehalte. Dat wil zeggen een cholesterolgehalte boven de 5 mmol/l. Vooral als er nog andere risicofactoren zijn.

Producten met plantensterolen zijn niet geschikt voor zwangere vrouwen, vrouwen die borstvoeding geven en kinderen onder de 5 jaar.

Gebruikt u cholesterolverlagende medicijnen? Overleg dan met uw arts voordat u producten met plantensterolen gaat gebruiken.

Behandeling met medicijnen

Een gezonde leefstijl kan helpen om het cholesterolgehalte te verlagen. Bij sommige mensen zijn medicijnen nodig. Om te bepalen of medicijnen nodig zijn, heeft de arts meer gegevens  nodig dan alleen een cholesterolwaarde. Hij kijkt ook naar de risicofactoren. Als de arts vaststelt dat iemand een sterk verhoogd risico heeft om binnen 10 jaar hart- en vaatziekten te ontwikkelen of te sterven aan hart- en vaatziekten, dan krijgt diegene altijd het advies om gezond te leven. Waarschijnlijk worden ook medicijnen voorgeschreven.

Sommige mensen krijgen altijd cholesterolverlagende medicijnen voorgeschreven. Zij hebben een sterk verhoogd risico op hart- en vaatziekten door hun aandoening.

Dit geldt voor:

  • mensen met diabetes die een verhoogd risico op hart- en vaatziekten hebben
  • mensen met een totaal cholesterolgehalte boven de 8 mmol/l
  • hart- en vaatpatiënten met vernauwingen in de kransslagaders van het hart of van slagaders elders in het lichaam

Het kan dus voorkomen dat uw cholesterolgehalte middelmatig hoog is, maar dat u toch medicijnen krijgt.

Soorten medicijnen

Er zijn verschillende cholesterolverlagende medicijnen. Statines zijn de eerste keuze voor artsen. Ze zijn veilig en effectief.

Statines remmen de aanmaak van cholesterol  in de lever. De effecten zijn:

  • verlaging van het cholesterolgehalte met 30-50%
  • rustig houden van plaques in de binnenwand van de slagaders
  • vertraging van het proces van slagaderverkalking

De behandeling met medicijnen is vooral gericht op het verlagen van het LDL-cholesterol. De streefwaarde is 2,5 mmol/l of lager.

Erfelijk hoog cholesterol

In sommige families komen hoge cholesterolwaarden en hart- en vaatziekten vaak voor. Soms al op jonge leeftijd. Dit kan wijzen op erfelijk hoog cholesterol. De meest voorkomende vorm is Familiaire Hypercholesterolemie (FH). Ongeveer 1 op de 400 Nederlanders heeft FH.

Normaal wordt cholesterol door de lever aangemaakt en verwerkt. De lever filtert het (slechte) LDL uit het bloed. Mensen met FH hebben een afwijking in het DNA. De lever kan bij hen het cholesterol minder goed verwerken. Dit heeft een hoog LDL-cholesterolgehalte tot gevolg. Een hoog LDL-cholesterolgehalte verhoogt de kans op hart- en vaatziekten.

Erfelijkheid

Iemand met FH heeft 50% kans op het doorgeven van het afwijkende gen aan zijn kinderen. Ongeveer 1 op de miljoen mensen erft FH van beide ouders. Het LDL-cholesterol is dan vaak zeer hoog en er komen op jeugdige leeftijd al hart- en vaatziekten voor.

Vaststellen FH

De Stichting LEEFH coördineert de aanvragen voor DNA-diagnostiek, is vraagbaak en beheert de database met de tot nu toe opgespoorde families en de familie-mutaties. Voorheen werd dit gedaan door de Stichting Opsporing Erfelijke Hypercholesterolemie (StOEH).

Onderzoek FH

DNA-onderzoek toont aan of iemand FH heeft. Hiervoor wordt bloed afgenomen dat in een speciaal laboratorium wordt onderzocht. Het kan ongeveer 3 maanden duren voordat de uitslag bekend is. Als bij een familielid al een DNA-afwijking is gevonden, duurt het onderzoek korter en komt de uitslag mogelijk al na 2 maanden.

DNA-onderzoek in de familie

Door FH op te sporen in families kunnen mensen op tijd behandeld worden. Zo hebben ze minder kans om op jonge leeftijd hart- en vaatziekten te krijgen. In Nederland is tot eind 2012 ongeveer 63% van de mensen met FH opgespoord.

Familieleden kunnen bij Stichting LEEFH een informatiepakket aanvragen voor DNA-onderzoek. Voor het onderzoek is een verwijzing via de huisarts nodig.

Familieleden met een verhoogd cholesterolgehalte hebben zeer waarschijnlijk ook FH. Maar 100% zekerheid is er pas na DNA-onderzoek. Het is mogelijk dat familieleden niet mee willen doen aan DNA-onderzoek. In dat geval is het belangrijk dat wel het cholesterolgehalte door de huisarts wordt bepaald. Liefst meerdere malen, omdat een eenmalige meting niet betrouwbaar genoeg is.

Cholesterolwaarden bij FH

Het LDL-gehalte is bij FH gemiddeld een stuk hoger dan normaal; meer dan 5 mmol/l. Het totaal cholesterol is meestal meer dan 8 mmol/l.

De waarden hoeven echter niet altijd extreem verhoogd te zijn. Ongeveer 15% van de mensen met FH heeft een normaal cholesterolgehalte. Zij hebben mogelijk geen verhoogd risico.

Verschijnselen FH

Een hoog cholesterolgehalte geeft op zich geen klachten. Soms is het eerste signaal een hartinfarct of beroerte.

In het algemeen is er reden om FH te vermoeden:

  • als het cholesterolgehalte sterk verhoogd is
  • bij een hart- of vaatziekte vóór de leeftijd van 55 jaar (mannen) of 60 jaar (vrouwen)
  • als een van de ouders, kinderen, broers of zussen FH heeft of als daar vermoedens voor zijn

Soms zijn er uiterlijke kenmerken, zoals:

  • een witgele ring rond de iris (het gekleurde deel van het oog), voor het 45e jaar
  • gelige bobbeltjes rond de oogleden
  • verdikkingen op de achillespees of de pezen van de handen, ellebogen of voeten

Behandeling FH

De behandeling van FH bestaat uit een gezonde leefstijl en medicijnen. Bij de meeste FH-patiënten daalt hierdoor het cholesterolgehalte voldoende, vaak zelfs tot normale waarden.

Het is bij FH ook belangrijk de andere risicofactoren voor hart- en vaatziekten in de gaten te houden, zoals een hoge bloeddruk en diabetes. Probeer ook om te stoppen met roken. Zo vermindert het totale risico op hart- en vaatziekten.

Bij mensen met extreem hoge LDL-waarden kan LDL-ferese gedaan worden. Dit is een soort dialyse van het bloed. Het LDL wordt voor een groot deel uit het bloed gefilterd en het bloed met minder LDL wordt teruggegeven. Deze behandeling wordt in Nederland niet vergoed.

Medicijnen

Naast een gezonde leefstijl zijn medicijnen noodzakelijk om het cholesterolgehalte laag te houden. Meestal zijn dit statines, die de aanmaak van cholesterol in de lever remmen.

In het begin van de behandeling wordt het cholesterolgehalte wat vaker gecontroleerd, ongeveer eens in de 3 maanden. Als eenmaal het juiste middel en de juiste dosering zijn gevonden, is een jaarlijkse controle meestal voldoende.

Behandeling FH bij kinderen

Bij de behandeling van kinderen is een gezonde leefstijl de eerste stap. Dit betekent voldoende bewegen en gezonde voeding. In overleg met de arts mogen kinderen met FH producten gebruiken die zijn verrijkt met plantensterolen (vetachtige stoffen die het cholesterolgehalte verlagen). Kinderen jonger dan vijf jaar wordt afgeraden plantensterolen te gebruiken.

Het is belangrijk dat ouders roken zéér sterk ontmoedigen en zelf ook niet roken. Als de aanpassing van de leefstijl te weinig effect heeft op het cholesterolgehalte, is behandeling met medicijnen nodig.

Het AMC in Amsterdam is gespecialiseerd in het behandelen van kinderen met FH.

Andere vormen van erfelijk hoog cholesterol

FH is de meest voorkomende vorm van erfelijk verhoogd cholesterol. Andere vormen zijn:

  • Familiaire gecombineerde Hyperlipidemie (FCH). De kenmerken zijn een matig verhoogd LDL-cholesterol, een sterk verhoogd triglyceridengehalte (vetgehalte) en een te laag HDL-cholesterol. FCH komt vaak samen voor met overgewicht, diabetes en hoge bloeddruk.
  • Erfelijk Laag HDL-cholesterol. Bij deze aandoening is er een laag HDL en vaak een verhoogd triglyceridengehalte.
  • Familiair defectief apolipoproteïne B (FDB). Deze aandoening lijkt heel sterk op FH en wordt ook wel FH2 genoemd.

Cholesterol- en risicotest

Zo'n 65% van de Nederlanders heeft een hoog cholesterol. Hoog cholesterol is een risicofactor voor hart- en vaatziekten. Doe daarom de risicotest.

doe de test

Hoe werkt het?

  • U krijgt 8 vragen over uzelf, uw familie en uw leefstijl.
  • Eén van de vragen gaat over uw buikomtrek. Hou daarom een meetlint bij de hand.
  • Blijkt uit de test dat u een (licht) verhoogd risico heeft, dan kunt u tussen 17 februari en 28 maart gratis een cholesterolmeting laten doen bij een Service Apotheek bij u in de buurt
  • Na anderhalve maand kunt u een nieuwe meting doen. Een tweede meting kost € 15,-.

De risicotest is een initiatief van de Service Apotheken en wordt gesteund door de Hartstichting, de Nederlandse Vereniging van Diëtisten en Becel pro.activ. De Hartstichting ondersteunt de test, maar financiert de test niet. Ook krijgt de Hartstichting geen geld voor de ondersteuning.

Vragen over hart of vaten?

Mail de Infolijn Hart & Vaten

stuur een e-mail

Bel de Infolijn Hart & Vaten 0900 3000 300

maandag t/m vrijdag van 9.00 - 13:00 uur.

Hartstichting.nl gebruikt cookies om het gebruik van de website te analyseren en het gebruiksgemak te verbeteren. Lees meer over cookies.

Stel uw persoonlijke cookie-instellingen in. Hou er rekening mee dat bepaalde onderdelen van hartstichting.nl niet of niet optimaal zullen functioneren als u cookies blokkeert. Lees ons cookie-statement voor meer informatie.